Walter Benjamin

Walter Benjamin: Εμπειρία και Ανέχεια

Κείμενο που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα Die Welt im Wort (Πράγα) τον Δεκέμβριο του 1933 και περιλαμβάνεται στο βιβλίο The Storyteller Essays (New York Review Books, 2019). Ο Walter Benjamin (1892-1940) ήταν φιλόσοφος, κριτικός, δοκιμιογράφος και μεταφραστής. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. Πρώτη δημοσίευση στα ελληνικά: https://geniusloci2017.wordpress.com/2020/05/21/experience_and_poverty/

Τα βιβλία των παιδιών μας περιείχαν το παραμύθι του γέρου, που στο νεκροκρέβατό του, έπεισε τους γιούς του πως ένας θησαυρός ήταν θαμμένος στο αμπέλι. Έπρεπε απλά να σκάψουν για να τον βρουν. Έσκαψαν και έσκαψαν αλλά δεν βρήκαν ούτε ίχνος του θησαυρού. Όταν όμως ήρθε το φθινόπωρο, τα κλίματα πρόσφεραν μια σοδιά που η χώρα δεν είχε ξαναδεί. Οι γιοι συνειδητοποίησαν πως ο πατέρας τους τους είχε δώσει το καρπό της εμπειρίας του: ο πραγματικός θησαυρός δεν βρίσκεται στο χρυσό αλλά στη σκληρή δουλειά. Μας παρουσιάζονται αυτά τα μαθήματα που πηγάζουν από την εμπειρία ως απειλές ή καλοπιάσματα: «Αμούστακο ακόμη και έχει και άποψη!».

Όλοι ήξεραν τι ακριβώς ήταν η εμπειρία: παλιότερες γενιές πάντοτε μοιράζονταν τη δική τους με τους νέους. Το έκαναν με τόση σαφήνεια, με την αυθεντία της ηλικίας, σε παραβολές ή σε μάκρος και ποσότητα, σε ιστορίες, μερικές φορές σαν ιστορίες από μακρινές χώρες που τις αφηγούνταν σε παιδιά και εγγόνια γύρω από το τζάκι. Τι απέγινε σε αυτό το έθιμο; Είμαστε ακόμη ικανοί να πούμε μια σωστή ιστορία; Πως οι λέξεις των πεθαμένων περνούν από γενιά σε γενιά σαν προγονικό δαχτυλίδι; Ποιος, σήμερα, έχει μια χρήσιμη παραβολή έτοιμη για αφήγηση; Ποιος προσπαθεί να ασχοληθεί με τους νέους με την επίκληση περασμένης εμπειρίας;

Όχι, τουλάχιστον αυτό είναι ξεκάθαρο: η αξία της εμπειρίας έχει πέσει και το έκανε για μια γενιά που πέρασε, από το 1914 ως το 1918, μια από τις πιο φρικιαστικές εμπειρίες στη παγκόσμια ιστορία. Ίσως αυτό να μην είναι τόσο εκπληκτικό όσο φαίνεται. Δεν είχε γίνει αυτή η παρατήρηση την εποχή που οι άνθρωποι επέστρεφαν μουγκοί από το πεδίο της μάχης; Δεν επέστρεψαν πλουσιότεροι σε εμπειρίες που μπορούσαν να μεταδώσουν, αλλά φτωχότεροι. Αυτό που γέμισε τη πλημμύρα των βιβλίων για το πόλεμο που εμφανίστηκε δέκα χρόνια αργότερα ήταν κάθε άλλο παρά εμπειρία, που έρεε από το στόμα προς τα αυτιά. Όχι, αυτό δεν αποτελούσε καθόλου έκπληξη.

Γιατί οι εμπειρίες ποτέ δεν είχαν διαψευστεί πιο εντατικά από ότι είχαν οι στρατηγικές από το πόλεμο των χαρακωμάτων, οι οικονομικές από τον πληθωρισμό, οι φυσικές από τη πείνα, οι ηθικές από τις κυβερνητικές εξουσίες. Μια γενιά που είχε πάει στο σχολείο μέσα σε τραμ που τα έσερναν άλογα βρέθηκε σε ένα τοπίο στο οποίο μόνο τα σύννεφα ήταν αμετάβλητα και όπου ανάμεσα σε όλα τα άλλα, σε ένα δυναμικό πεδίο που διασταυρώνονταν καταστροφικά ρεύματα και εκρήξεις, βρίσκονταν το μικροσκοπικό, εύθραυστό ανθρώπινο σώμα.

Αυτή η καταστροφική εξέλιξη της τεχνολογίας είχε φέρει ένα εντελώς νέο είδος ανέχειας στην ανθρώπινη ζωή. Η άλλη πλευρά αυτής της φτώχειας είναι ο καταπιεστικός πλούτος ιδεών που προέρχεται από την αναγέννηση της αστρολογίας και της γιόγκικης σοφίας, της Χριστιανικής Επιστήμης και της χειρομαντείας, της χορτοφαγίας και του γνωστικισμού, του σχολαστικισμού και του πνευματισμού και που έχει εξαπλωθεί ανάμεσα – ή, μάλλον, πάνω από – το πληθυσμό. Επειδή αυτό δεν είναι μια πραγματική αναγέννηση, αλλά δραστηριοποίηση. Σκεφτείτε τους υπέροχους πίνακες του Ensor στους οποίους ένα φάντασμα στοιχειώνει τους δρόμους των μεγάλων πόλεων: μια ατελείωτη ορδή από μικροαστούς γλεντοκόπους σε αποκριάτικα κοστούμια, φορώντας μάσκες με αλευρωμένες γκριμάτσες και στέμματα με πούλιες να ξεχύνεται στους δρόμους. Αυτοί οι πίνακες είναι μάλλον πρώτα και κύρια μια απεικόνιση της τρομακτικής και χαοτικής αναγέννησης στην οποία έχουν εναποθέσει τόσοι πολλοί τις ελπίδες τους.

Ωστόσο αυτό που είναι ξεκάθαρα εμφανές εδώ είναι πως η ανέχεια της εμπειρίας μας είναι απλά ένα κομμάτι της μεγαλύτερης ανέχειας που ξανά έχει μια πτυχή τόσο διακριτή και συγκεκριμένη όσο εκείνη του ζητιάνου του Μεσαίωνα. Ποια αξία έχει ολόκληρη η πολιτισμική μας κληρονομιά αν δεν έχουμε καμιά σύνδεση μαζί της μέσα από την εμπειρία; Οι συνέπειες της προσποίησης ή της ιδιοποίησης της εμπειρίας είναι πολύ ξεκάθαρες στο συνονθύλευμα των τεχνοτροπιών και των ιδεολογιών που δημιουργήθηκαν κατά το τελευταίο αιώνα για να μην το βρίσκουμε έντιμο να αναγνωρίσουμε τη ανέχεια μας. ας το παραδεχτούμε: η ανέχεια της εμπειρία μας δεν είναι μόνο φτωχοποίηση της ιδιωτικής εμπειρίας αλλά της ανθρώπινης εμπειρίας συνολικά. Είναι, έτσι, ένα νέο είδος βαρβαρισμού.

Βαρβαρισμός; Πράγματι. Το λέμε αυτό για να παρουσιάσουμε μια νέα, θετική αντίληψη του βαρβαρισμού. Γιατί που οδηγεί η έλλειψη εμπειρίας το βάρβαρο; Τον οδηγεί στο να αρχίσει από την αρχή, να αρχίσει εκ νέου, να τα βγάλει πέρα με ελάχιστα, να ξαναχτίσει από το τίποτα και δίχως να κοιτά αριστερά ή δεξιά. Ανάμεσα στους μεγάλους δημιουργούς υπήρχαν πάντοτε εκείνα τα αδίστακτα πνεύματα που ξεκινούσαν με το να σβήσουν πρώτα τα πάντα. Αυτό που χρειάζονταν ήταν ένα σχεδιαστήριο· ήταν αρχιτέκτονες. Ένας τέτοιος αρχιτέκτονας ήταν ο Descartes, που δεν ήθελε τίποτα περισσότερο για τη φιλοσοφία του από μια μόνο βεβαιότητα, «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», και ξεκίνησε από εκεί. Ο Einstein, επίσης, ήταν ένας τέτοιος αρχιτέκτονας, του οποίου το ενδιαφέρον ξαφνικά αιχμαλωτίστηκε από ένα πράγμα σε ολόκληρο το πεδίο της φυσικής, τη μικρή ασυνέχεια μεταξύ των εξισώσεων του Newton και οι παρατηρήσεις της αστρονομίας.

Οι καλλιτέχνες ωθούνταν από την ίδια επιθυμία για να ξεκινήσουν ξανά από το τίποτα, όπως οι Κυβιστές, υιοθέτησαν τις μεθόδους των μαθηματικών και έχτισαν το κόσμο από στερεομετρικές φόρμες ή, όπως ο Klee, υιοθέτησε τις μεθόδους των μηχανικών. Οι φιγούρες του Klee ήταν, τρόπος του λέγειν, γεννημένς πάνω σε ένα σχεδιαστήριο, και όπως κάθε καλοσχεδιασμένο αυτοκίνητο, κάθε στοιχείο του οποίου ανταποκρίνεται στις ανάγκες του κινητήρα, η έκφραση  τους συμφωνεί με την εσωτερική τους δομή. Η εσωτερική τους δομή παρά το εσωτερικό τους: αυτό είναι που τα κάνει βαρβαρικά.

Εδώ και εκεί, τα καλύτερα μυαλά άρχισαν κάποιο καιρό πριν να συλλογίζονται πάνω σε αυτά. Χαρακτηρίζονται από της απόλυτη τους έλλειψη ψευδαισθήσεων για την εποχή μας και την απόλυτη αφοσίωση τους σε αυτό. Είναι το ίδιο πράγμα όταν ο Bertolt Brecht ανακοινώνει πως ο κομμουνισμός δεν αποτελείται στην δίκαιη διανομή του πλούτου αλλά της ανέχειας, και όταν ο πρόδρομος της σύγχρονης αρχιτεκτονικής, Adolf Loos, γράφει: «Γράφω μόνο για εκείνους έχουν μια σύγχρονη ευαισθησία, δεν γράφω για εκείνους που αναλώνονται με την νοσταλγία της Αναγέννησης και του Ροκοκό». Ένας καλλιτέχνης τόσο περίπλοκος όσο ο ζωγράφος Paul Klee, και ένας τόσο προγραμματικός όσο ο Loos – και οι δυο τους απορρίπτουν την παραδοσιακή, τελετουργική, ευγενική εικόνα του ανθρώπου στολισμένη με τις θυσιαστήριες προσφερές του παρελθόντος και στρέφονται προς τους γυμνούς σύγχρονους τους που κλαίνε σαν νεογέννητα μέσα στις λερωμένες πάνες της σύγχρονης εποχής.

Κανείς δεν έχει καλωσορίσει αυτή την εποχή με περισσότερη χαρά και γέλιο από τον Paul Scheerbart. Έχει γράψει μυθιστορήματα που, από απόσταση, μοιάζουν με εκείνα του Jules Verne, αλλά εντελώς διαφορετικά από τον Verne, του οποίου τα φανταστικά οχήματα μεταφέρουν μικρους Άγγλους και Γάλλους εισοδηματίες στο διάστημα, ο Scheerbart ενδιαφέρεται για το ερώτημα σε τι εντελώς νέα, όμορφα, και αξιαγάπητα πλάσματα θα μετατρέψουν τον άνθρωπο του χθες τα τηλεσκόπια, τα αεροπλάνα και οι πύραυλοι μας.

Αυτά τα νέα πλάσματα, παρεμπιπτόντως, ήδη μιλάνε μια εντελώς νέα γλώσσα. Αυτό που είναι σημαντικό σε αυτή τη γλώσσα είναι η αυθαίρετη κατασκευή της αντίθετα με τις οργανικές γλώσσες. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα της γλώσσας που μιλιέται από τους ανθρώπινους χαρακτήρες του Scheerbart, ή μάλλον, από τους «λαούς» του. Γιατί απορρίπτουν κάθε ομοιότητα με το ανθρώπινο είδος – την αρχή του ανθρωπισμού. Ακόμη και στα κανονικά ονόματα: οι χαρακτήρες στο βιβλίο που έχει το όνομα του ήρωα του, Lesabéndio, αποκαλούνται Peka, Labu, ή Sofanti. Στους Ρώσους επίσης τους αρέσει να δίνουν στα παιδιά τους «απρόσωπων» ονομάτων. Τα ονομάζουν «Οκτώβρη» για το μήνα της Επανάστασης, ή «Πιατιλέτκα» (Pyatiletka) από το πενταετές πλάνο, ή «Αβιακιμ» (Aviakhim) από την αερογραμμή. Δεν υπάρχει τεχνική ανανέωση της γλώσσας· αντίθετα χρησιμοποιείται στην υπηρεσία της πάλης ή της δουλειάς – χρησιμοποιείται, σε κάθε περίπτωση, για την αλλαγή της πραγματικότητας, όχι για την περιγραφή της.

Ο Scheerbart, για να επιστρέψουμε σε αυτόν, βάζει μεγαλύτερη αξία στο να βάζει τους χαρακτήρες του να κατοικούν = και, ακολουθώντας το παράδειγμα τους, τους συμπολίτες του – σε καταλύματα κατάλληλα της θέσης του: σε προσαρμόσιμα και αναλώσιμα σαν και εκείνα που από τότε έχουν σχεδιάσει οι Loos και Le Corbusier. Δεν είναι σύμπτωση πως το γυαλί είναι τόσο σκληρό και λείο υλικό, στο οποίο τίποτα δε μπορεί να σταθεροποιηθεί. Τα γυάλινα αντικείμενα δεν έχουν «αύρα». Γενικά το γυαλί είναι ο εχθρός της μυστικότητας. Είναι επίσης εχθρός της ιδιοκτησίας. Ο μεγάλος συγγραφέας André Gide είπε κάποτε, «Κάθε αντικείμενο που θέλω να κατέχω γίνεται αδιάφανο σε μένα». Άνθρωποι σαν τον Scheerbart θέλουν να χτίσουν γυάλινα κτίρια επειδή είναι απόστολοι μια νέας ανέχειας; Ίσως μια σύγκριση θα μας πει περισσότερα στο σημείο αυτό από ότι η θεωρία.

Όταν μπαίνεις σε ένα δωμάτιο σχεδιαστηρίου της δεκαετίας του 1880, με όλη την αίσθηση μυστικότητας και άνεσης που μπορεί να εκπέμπει, η εντονότερη εντύπωση που παίρνεις είναι πως «δεν έχεις δουλειά να είσαι εδώ μέσα». Πράγματι, δεν έχεις καμιά δουλειά να είσαι εκεί επειδή δεν υπάρχει ο παραμικρός χώρος πάνω στον οποίο ο ιδιοκτήτης να μην έχει αφήσει ήδη το σημάδι του: στα ράφια με τα μικροαντικείμενα του, στη πολυθρόνα του με το ριχτάρι του, στα παράθυρα με τις διαφάνειες του, μπροστά από το τζάκι με το παραβάν του.

Ο Brecht είχε μια υπέροχη φράση που θα μας βοηθήσει να φύγουμε μακριά, πολύ μακριά: «Σβήστε όλα τα ίχνη!» στην επωδό του πρώτου ποιήματος το «Ανθολόγιο για Εκείνους που Ζουν στη Πόλη». Στο αστικό δωμάτιο σχεδίου, η αντίθετη νοοτροπία έχει γίνει ο κανόνας. Σε αντάλλαγμα, το εσωτερικό απαιτεί ο κάτοικος να υιοθετήσει όσες περισσότερες συνήθειες γίνεται, συνήθειες πιο κατάλληλες για το εσωτερικό μέσα στο οποίο ζει, παρά για τη ζωή του. Αυτό είναι ξεκάθαρο σε όποιονδήποτε  που έχει υπάρξει μάρτυρας της παράλογης κατάστασης στην οποία καταλλήγουν οι κάτοικοι αυτών των πολυτελών θαλάμων όταν κάτι στο σπίτι χαλάσει. Ακόμη ο τρόπος που δείχνουν εκνευρισμό – και είναι βιρτουόζει αυτού του αισθήματος – φέρουν κάθε ομοιότητα με την αντίδραση κάποιου που «το ίχνος των μερών του στη γη» είχε διαγραφεί.

Ο Scheerbart με το γυαλί και το Bauhaus με το ατσάλι του το έχουν κατορθώσει αυτό: δημιούργησαν δωμάτια μέσα στα οποία είναι δύσκολο να μείνει κάθε ίχνος. «Μπροστά στα προηγούμεναα», έγραψε ο Scheerbart είκοσι χρόνια πριν, «μπορούμε με κάθε βεβαιότητα να μιλάμε για ‘γυάλινο πολιτισμό’.  Αυτό το νέο γυάλινο περιβάλλον θα μεταμορφώσει τελικά την ανθρωπότητα. Και τώρα μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ο νέος γυάλινος πολιτισμός δεν θα αντιμετωπίσει πολλούς αντιπάλους». Η ανέχεια της εμπειρίας: αυτό δε σημαίνει πως η ανθρωπότητα επιθυμεί νέες εμπειρίες. Όχι, επιθυμούν την απελευθέρωση τους από τις εμπειρίες τους· επιθυμούν ένα περιβάλλον στο οποίο στο οποίο να μπορούν να δείξουν την εξωτερική τους φτώχια και τελικά την εσωτερική τους φτώχια ως το καλύτερο πλεονέκτημα, να την επιβεβαιώνουν τόσο απόλυτα και ξεκάθαρα που γίνεται κάτι αξιοσέβαστο. Δεν είναι πάντα αδαείς ή άπειροι. Κάποιος μπορεί συχνά να λέει το αντίθετο: το έχουν καταπιεί όλο, «πολιτισμό» και «λαό», και τώρα υποφέρουν από υπερβολή και κόπωση. Κανένας δεν αισθάνεται το κεντρί των λέξεων του Scheerbart περισσότερο από αυτούς: «Είστε όλοι τόσο κουρασμένοι – και ο μόνος λόγος είναι πως δεν εστιάζετε όλες τις σκέψεις σας σε ένα πολύ απλό αλλά πολύ σπουδαίο σχέδιο».

Ο ύπνος ακολουθεί την κόπωση, και δεν είναι σπάνιο τα όνειρα να αναπληρώνουν για τις λύπες και τη  δυσθυμία της μέρα και να δείξουν την πολύ απλή αλλά ιδιαίτερα υπέροχη ύπαρξη για την οποία δεν έχουμε δύναμη όταν είμαστε ξύπνιοι. Η ύπαρξη του Μίκυ Μάους είναι ένα τέτοιο όνειρο. Είναι μια ύπαρξη γεμάτη με θαύματα που όχι μόνο ξεπερνούν αλλά και γελοιοποιούν τα θαύματα της τεχνολογίας. Γιατί αυτό που είναι πιο αξιοσημείωτο για αυτά τα θαύματα είναι πως είναι όλα αυτοσχέδια δίχως τη βοήθεια κάποιας μηχανής, από το σώμα του ίδιου του Μίκυ Μάους, από τους οπαδούς του και τους αντιπάλους του, από τα πιο συνηθισμένα έπιπλα, ή πολύ συχνά από ένα δέντρο, τα σύννεφα, ή τη θάλασσα.

Η φύση και η τεχνολογία, ο πρωτογονισμός και η άνεση είναι τέλεια συνδυασμένα εδώ. Και μπροστά στα μάτια των ανθρώπων, κουρασμένων από τις ατελείωτες περιπλοκές της καθημερινής ζωής, άνθρωποι για τους οποίους ο σκοπός της ζωής μοιάζει να είναι το πιο μακρινό σημείο σε ένα απέραντο ορίζοντα μέσων, εμφανίζεται η απελευθερωτική εικόνα μιας ύπαρξης  που σε κάθε στροφή είναι αυτάρκης με τους απλούστερους και πιο ξεκούραστους τρόπους, στους οποίους ένα αυτοκίνητο ζυγίζει το ίδιο με ένα καπέλο από άχυρα και το φρούτο στο δέντρο μεγαλώνει το ίδιο γρήγορα με ένα μπαλόνι. Αλλά ας κρατήσουμε την απόσταση μας, ας κάνουμε ακόμη ένα βήμα πίσω.

Είμαστε πλέον εξαθλιωμένοι. Έχουμε παραδώσει το ένα κομμάτι της ανθρώπινης κληρονομιάς μετά το άλλο, συχνά το βάζουμε ενέχυρο για το ένα εκατοστό της αξίας του σε αντάλλαγμα σε αντάλλαγμα για τη μικρή αλλαγή της «επικαιροποίησης». Η οικονομική κρίση παραμονεύει στη πόρτα και πίσω από αυτή, μια σκιά του πολέμου που έρχεται. Η αντοχή είναι τώρα ρο απόθεμα μερικών δυνατών ανθρώπων που, ο Θεός ξέρει, δεν είναι πιο ανθρώπινοι από τους πολλούς· στις περισσότερες περιπτώσεις είναι πιο βάρβαροι, αλλά όχι με το καλό τρόπο. Οι υπόλοιποι πρέπει να τα βγάλουν πέρα όπως μπορούν και να ξεκινήσουν ξανά με πολύ λίγα. Έχουν  κοινό σκοπό με εκείνους που έχουν αφιερώσει τους εαυτούς τους στο ριζοσπαστικά νέο, βασισμένο στην διορατικότητα και στην άρνηση. Στα κτίρια τους, τις ζωγραφιές τους, και τις ιστορίες τους, η ανθρωπότητα ετοιμάζεται να επιβιώσει το πολιτισμό, αν φτάσουμε ως εκεί. Και το κύριο πράγμα είναι, γελάνε όπως το κάνουν. Το γέλιο τους μπορεί να ακούγεται βάρβαρο μερικές φορές. Ας είναι. Μπορεί να ισχύει πως το άτομο θα παραδώσει ένα κομμάτι ανθρωπιάς στις μάζες που θα το επιστρέψουν σε αυτόν μια μέρα με τόκο.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s