Herbert Marcuze

Herbert Marcuse: Τα Παιδιά Του Προμηθέα. 25 Θέσεις Πάνω στη Τεχνολογία και την Κοινωνία

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί τη μετάφραση μιας από τις τελευταίες διαλέξεις  του Marcuse τον Μάιο του 1979 περιλαμβάνονται στον τόμο Herbert Marcuse: Philosophy, Psychoanalysis And Emancipation (Routledge, 2011). Ο Herbert Marcuse (1898-1979) ήταν φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας. Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. Πρώτη δημοσίευση εδώ:

Κριτήρια προόδου: επίπεδο ελέγχου της φύσης, επίπεδο ανθρώπινης ελευθερίας. Και οι δύο τάσεις προϋποθέτουν αμοιβαία η μία την άλλη, θετικά και αρνητικά: ο έλεγχος πάνω στη φύση είναι ταυτόχρονα έλεγχος πάνω στα ανθρώπινα όντα, μέσω τεχνο-επιστημονικών μηχανισμών ελέγχου, προετοιμάζοντας τη, χειραγώγηση· το μηχανισμό της ανελευθερίας. Αλλά: ο έλεγχος πάνω στη φύση είναι επίσης η παραγωγή και η χρησιμοποίηση των μέσων για απελευθέρωση από τον αγώνα για ύπαρξη – ο μηχανισμός της ελευθερίας.

  • Από την αρχή η Δυτική βιομηχανική κοινωνία έχει καθιερώσει τη προτεραιότητα του ελέγχου πάνω στη φύση σε βάρος της ελευθερίας. Αυτό συνέβη μέσα στο πλαίσιο μιας πολιτικής χειραφέτησης (αστική δημοκρατία). Αυτή η δημοκρατία αποζημίωσε τα ανθρώπινα όντα για την υποταγή της εργασίας τους μέσα από την εκλογή (σε γενικές γραμμές ψευδή) των κυβερνητών από τους κυβερνώμενους και μέσα από την ανύψωση του επιπέδου της ζωής (ποσοτική πρόοδος).

  • Αυτό το σύστημα κυριαρχίας αναπαράγεται μέσα από την ικανοποίηση των υλικών και πολιτισμικών αναγκών της πλειοψηφίας του πληθυσμού – και μέσα από την ταυτόχρονη χειραγώγηση των αναγκών και μέσα από το κυβερνητικό μηχανισμό που όλο και πιο πολύ ρύθμιζε την οικονομία.

  • Η αντίληψη της αυτονομίας (ή τουλάχιστον η συμμετοχική διακυβέρνηση) κάνει δυνατή την εσωτερικοποίηση των αναγκών που αναπαράγουν το σύστημα (ανάγκες έμφυτες στο σύστημα): όπου αυτό που επιβάλλεται γίνεται αυτό που προσφέρεται, μετά αυτό που επιλέγεται, ανήκοντας στο άτομο.

  • Πρόοδοι στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων του καπιταλισμού επιβάλλονται από τις ίδιες τις δικές του εσωτερικές δυναμικές· της εκμετάλλευση της φύσης εντατικά και εκτεταμένα, αυξάνει με την παραγωγικότητα της εργασίας μέσα από τις πιέσεις της εκτεταμένης συσσώρευσης και του ρυθμού κέρδους. Το αποτέλεσμα: εξέλιξη των δυνάμεων παραγωγής σύμφωνα με την αρχή της παραγωγικής καταστροφής, για παράδειγμα, η πυρηνική ενέργεια, η δηλητηρίαση του περιβάλλοντος, η απανθρωποποίηση της εργασίας, η επιθετικότητα ακόμη και στη «λαϊκή κουλτούρα», αθλήματα, κυκλοφορία, μουσική, πορνογραφία.

  • Η διαδικασία της παραγωγικής καταστροφής μέσα στο πλαίσιο μιας καπιταλιστικής κοινωνίας είναι μη αναστρέψιμη. Υπερβαίνοντας την αρχή της παραγωγικής καταστροφής αποτελεί αντίφαση στην οργανωτική αρχή του καπιταλισμού.

  • Η αναγκαιότητα της επέκτασης και της περιθωριοποιημένης εργασίας. Στη παρούσα περίοδο μια ένδειξη της πιθανής ακύρωσης της ποσοτικής προόδου δεν βρίσκεται κυρίως στην πολιτικό-οικονομική δομή (καμιά αναπόφευκτη κρίση!), αλλά αντίθετα στη πολιτισμική σφαίρα (πολιτισμική επανάσταση!): στην διάλυση των κανόνων πάνω στην αποδοχή των οποίων στη συμπεριφορά των ανθρώπων, βασίζεται η νομιμοποίηση και η λειτουργικότητα του καπιταλισμού (συμπεριφορά σε εργασία και κατά τον ελεύθερο χρόνο).

  • Ανάμεσα σε αυτούς τους κανόνες που δεν εμφανίζονται πλέον ως νομιμοποιημένοι είναι: πουριτανική εργασία, η ανθρώπινη ύπαρξη ως όργανο παραγωγής, αστική σεξουαλική ηθική, η αρχή της παοδοτικότητας…

Αυτή η άρνηση να νομιμοποιηθεί το δεδομένο δεν συμβαίνει απλά στις «καταλυτικές ομάδες» της αντικουλτούρας (το φοιτητικό κίνημα, το γυναικείο κίνημα, στην δημοκρατία βάσης, κλπ), αλλά επίσης στην ίδια την εργατική τάξη: αυθόρμητο σαμποτάζ, εσκεμμένη απουσία, την απαίτηση για μείωση του εργάσιμου ωραρίου.

  • Η ακύρωση της ποσοτικής προόδου είναι μια ειδική ακύρωση: συγκεντρώνει την πραγματική του δύναμη από τις τάσεις μέσα στην κυρίαρχη κοινωνία που ήδη την υπερβαίνει. Αυτά προκύπτουν υποκειμενικά στην ριζοσπαστική μετεκτίμηση των αξιών της αντικουλτούρας· αντικειμενικά στην ανάπτυξη (υπερανάπτυξη) των παραγωγικών δυνάμεων, η οποία κάνει την υπέρβαση της ανεπάρκειας σε ρεαλιστική πιθανότητα (που εμποδίζεται από τα πολιτικό-οικονομικά συμφέροντα)

  • Η μετεκτίμηση των αξιών στη πολιτιστική επανάσταση δεν είναι για να απορριφθεί ως κοινή ιδεολογία, υπερδομή, δεδομένης της ορθότητας αυτής της Ουτοπίας. Στηρίζεται από μια πραγματική επίγνωση, η οποία είναι την ίδια στιγμή μια προκαταβολική επίγνωση. Επιπλέον, αυτή η επίγνωση υλοποιείται στην προσωπική και κοινωνική συμπεριφορά

Για παράδειγμα: η γλώσσα απελευθερωμένη από τα ταμπού· χειραφέτηση του σώματος από το να είναι όργανο παραγωγής: η «νέα αισθαντικότητα»· απο9μακρυνώμενη από τις ανταγωνιστικές πάλες…

  • Η τεχνική πρόοδος είναι μια αντικειμενική αναγκαιότητα για το καπιταλισμό όπως και για την χειραφέτηση. Η τελευταία εξαρτάται από την παραπέρα εξέλιξη της αυτοματοποίησης ως αυτό το σημείο όπου η κυρίαρχη «οικονομία της εποχής» μπορούν να ανατραπούν: ελεύθερος, δημιουργικός χρόνος ως ο χρόνος της ζωής.

  • Είναι όμως μάλλον λανθασμένο να συμπεραίνουμε πως μόνο η κακή χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας είναι υπεύθυνη για την συνεχόμενη καταπίεση: η μετεκτίμηση των αξιών και των ορμών, η χειραφέτηση της υποκειμενικότητας, της επίγνωσης, μπορεί εύκολα να έχουν επίπτωση πάνω στην ίδια την έννοια της τεχνολογίας και στη δομή του τέχνο-επιστημονικού μηχανισμού…

Ίσως η τεχνολογία είναι μια πληγή που μπορεί να θεραπευτεί μόνο από τα όπλα που την προκάλεσαν: όχι από τη καταστροφή της τεχνολογίας αλλά είναι η ανακατασκευή της για τη συμφιλίωση φύσης και κοινωνίας.

  • Θα είναι λάθος να συμπεράνουμε πως η καταστροφή της καταπιεστικής κοινωνίας μπορεί να επιτευχθεί μέσα από μια αναγκαστική μείωση της κατανάλωσης: αυτό θα σήμαινε η χειραφέτηση να αρχίσει με την εντατικοποίηση της καταπίεσης

Ο αποφασιστικός ρόλος του «υποκειμενικού παράγοντα»: η χειραφέτηση της κοινωνίας από τον καταναλωτισμό πρέπει να είναι βαθιά ανάγκη των ίδιων των ατόμων. Και ξανά αυτό απαιτεί: μια ριζική μεταμόρφωση της συνειδητότητας  και της βαθιάς ψυχολογικής δομής των ατόμων.

Η προϋπόθεση για αυτό είναι η εσωτερική αποδυνάμωση του καταναλωτισμού της κοινωνίας στην πολιτικό-οικονομική δομή της.

  • Αλλά ένα υποβαθμιζόμενο επίπεδο ζωής δεν θα μεταμορφώσει την ποιότητα του κατεστημένου συστήματος αναγκών: ακόμη και αν οι άνθρωποι δεν έχουν περισσότερα αυτοκίνητα, περισσότερα «παιχνίδια», μεγαλύτερη άνεση, θα τα επιθυμούν ακόμη αυτά τα αγαθά! Η ανικανοποίητη επιθυμία παραμένει επιθυμία.

Αυτό που πρέπει να αλλάξει πρέπει να είναι το υπέδαφος κάτω από το πολιτικό-οικονομικό θεμέλιο: η σχέση μεταξύ των ορμών προς τη καταστροφή και προς τη ζωή στη ψυχοσωματική δομή των ατόμων.

Αυτό σημαίνει: την μεταμόρφωση της ψυχοσωματικής δομής που κυριαρχεί τώρα, που στηρίζει την αποδοχή της καταστροφής, της περιθωριοποιημένης ζωής ως ρουτίνας, και όπου η επιθετικότητα και καταστροφή δεν είναι απλά αποδεκτή σιωπηλά.

  • Πως θα έρθει αυτή μεταμόρφωση των ατόμων;

Τα «παιδιά του Προμηθέα» δεν είναι «απληροφόρητα»: αυτοί που ελέγχουν την οικονομία και την πολιτική, που αποφασίζουν τι αποτελεί πρόοδο, συνεχίζουν να το κάνουν. Δεν ενδιαφέρονται σε ένα μακροπρόθεσμο όραμα: οι άλλοι, που δεν μπορούν να υποφέρουν αυτό το είδος προόδου, σχηματίζουν σχεδόν αυθόρμητα μια αντίσταση με νέους τρόπους, κυρίως έξω και εναντίον των καθιερωμένων πολιτικών κομμάτων και ταξικών οργανώσεων.

  • Είναι μια διαμαρτυρία από όλες τις τάξεις της κοινωνίας, κινητοποιημένη από μια βαθιά, ενστικτώδη, και πνευματική αδυναμία να συμμορφωθούν, από μια θέληση για να σώσουν όποια ανθρωπιά, χαρά, και αυτονομία μπορεί ακόμη να σωθεί: μια εξέγερση των ζωντανών ενστίκτων εναντίον του κοινωνικά οργανωμένου ενστίκτου του θανάτου.

  • Αυτή η διαμαρτυρία εναντίον παραγωγικής-καταστροφικής προόδου κινητοποιεί τον υποκειμενικό παράγοντα στη μεταμόρφωση: δένει την ζειραφέτηση στην υποκειμενικότητα που έχει μετατραπεί σε αντικείμενο.

  • Η σύνδεση αυτής της επανάστασης στην υποκειμενικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης κάνει το κίνημα να αντισταθεί σε συνολική οργάνωση.

Αυτό μειώνει την επίπτωση της, την απομονώνει από τις μάζες, και της δίνει μια ελιτιστική ποιότητα και ένα απολιτικό χαρακτήρα: απόδραση από τη πολιτική θεωρία και πρακτική.

  • Λάθος κρίση: η πολιτική αξία της υποκειμενοποίησης εντοπίζεται στις αξίες της αυτονομίας (που καταστέλλονται από τις μαζικές οργανώσεις και τις ιδεολογίες τους). Αυτό μπορεί να εντοπιστεί σε μια εδραίωση της ποιοτικής διαφοράς που πολύ καιρό πριν υποβαθμίστηκε σε κάτι ασαφές.

Αυτό που έχει σημασία είναι κάθε άτομο και η αλληλεγγύη μεταξύ ατόμων· όχι απλά τάξεων ή μαζών!

  • Αν οι ίδιες οι παραδοσιακές πολιτικές και εργατικές ενώσεις αναπαράγουν την καταστροφική πρόοδο, και αν η αντιφάσεις της κοινωνίας εναρμονίζονται σε μια καταπιεστική ενότητα: ένα αναληθές όλο, στο οποίο η πρόοδος συνεχίζει, αλλά δίχως ποτέ να ξεπερνά αυτό το όλο, τότε οι δυνάμεις μιας ποιοτικής προόδου μπορεί να έρθουν σε προκαταβολικές (ανώριμες) μορφές αντικουλτούρας επικεντρωμένες στα άτομα!

  • Το αντικίνημα όμως αυτό είναι εξαιρετικά αμφιλεγόμενο: από τη μια (κυριολεκτικά) η «ενσωμάτωση» της επανάστασης εναντίον της ποσοτικής προόδου είναι αρνητική στο βαθμό που παραμένει άρνηση· από την άλλη, σε αυτή την εποχή απόλυτης ενσωμάτωσης, είναι θετική όπου συντηρεί μια χειροπιαστή ουτοπία που υπερβαίνει την καθιερωμένη τάξη· όπου επιμένει στη δημιουργική δεκτικότητα της αισθαντικότητας εναντίον της παραγωγικότητας του ουσιαστικού λόγου, όπου επιμένει στα δικαιώματα της αρχής της ικανοποίησης απέναντι στη παντοδυναμία της αρχής της αποδοτικότητας.

  • Αυτή η πρόοδος προς το νέο προκύπτει σήμερα στο γυναικείο κίνημα εναντίον της πατριαρχικής κυριαρχίας, όπου ενηλικιώθηκε κοινωνικά μόνο υπό το καπιταλισμό· στις διαμαρτυρίες εναντίον της βιομηχανίας της πυρηνικής ενέργειας και της καταστροφής της φύσης ως ένα οικολογικό χώρο που διαπερνά όλα τα καθιερωμένα ταξικά όρια· και – στο φοιτητικό κίνημα, το οποίο παρά το ότι θεωρείται νεκρό, ζεί ακόμη στους αγώνες εναντίον της υποβάθμισης της διδασκαλίας και μάθησης σε δραστηριότητες που αναπαράγουν το σύστημα.

  • Ενώ αυτές οι μορφές διαμαρτυρίας αποδεικνύουν την (ανορθόδοξη) πολιτική αξία, η πολιτικοποίηση καταρρέει όπου η άρνηση παραμένει καθηλωμένη σε εσωστρέφεια: αυτή η καχυποψία για τη πολιτική τότε οδηγεί στις παραπλανητικές πολιτικές που εκφράζονται ως «εσωτερική μετανάστευση» ή «πολιτική του πρώτου προσώπου».

  • Αυτή η εσωτερική μετανάστευση οδηγεί στην δημοσίευση αυτού που απλά είναι ιδιωτικό (ιδιαίτερα συνηθισμένο στη λογοτεχνία): ο εαυτός εξελίσσεται στο επίκεντρο του πολιτικού κόσμου επίσης.

Αλλά – όχι μόνο όλα τα προβλήματα, ανησυχίες και εμπειρίες του εαυτού είναι κοινωνικά σημαντικά ή μπορεί να αποδοθούν στην ταξική κοινωνία!

  • Υπάρχει ένα κριτήριο σήμερα που μπορεί να διακρίνει την αυθεντική από την μη αυθεντική εσωστρέφεια· αυτή η εσωστρέφεια, αυτή η ανάμνηση που έγινε δημόσια, που δεν κρατά σφιχτά την ανάμνηση του Άουσβιτς, που απαρνιέται το Άουσβιτς ως επουσιώδες, είναι φυγή, ελιγμός· και μια έννοια προόδου είναι (υπό τη χειρότερη έννοια) ασαφής η οποία δεν αντιλαμβάνεται ένα κόσμο που το Άουσβιτς είναι ακόμη πιθανό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s